روایت یک نیم‌روز در سرزمین گاوهای برگزیده؛ جایی که آینده دامپروری ایران ساخته می‌شود

یوسف گچ‌نو وسط سالن ایستاده و چشم از گاوها برنمی‌دارد. ۵۲ سال دارد و ۳۰ سال است که هر روزش را با همین حیوانات آغاز می‌کند. می‌گوید هنوز هم پیش از نزدیک شدن به هر گاو باید خلق‌وخویش را شناخت؛ اینکه آرام است یا عصبانی، همکاری می‌کند یا ممکن است ناگهان واکنش نشان دهد.

«بعضی وقت‌ها حمله هم کرده‌اند.» این را با آرامش می‌گوید؛ آرامشی که حاصل سه دهه کار در کنار حیواناتی است که وزن برخی از آنها چندین برابر یک انسان است. مردی از قیدار زنجان که بخش بزرگی از عمرش را در واحد اسپرم‌گیری مرکز تولید مواد ژنتیکی گاوهای شیری و گوشتی ایران گذرانده؛ مرکزی که در میان باغ‌های سرسبز مهرشهر کرج جای داده است.

روز کاری در مجموعه از ساعت‌ها قبل آغاز شده است. اسپرم‌گیری، مهم‌ترین بخش فعالیت روزانه مرکز، در ساعات خنک روز انجام می‌شود و کارکنان از نخستین ساعات صبح مشغول کار هستند. زمانی که ما به مجموعه می‌رسیم، بخشی از این فرایند در جریان است و رفت‌وآمد کارکنان در بخش‌های مختلف نشان می‌دهد روزی عادی اما مهم آغاز شده است. اینجا در میان گاوهایی که هر کدام داستانی جداگانه دارند، کارکنانی روز خود را آغاز می‌کنند که مأموریتشان تنها نگهداری دام نیست؛ آنها از ذخایر ژنتیکی‌ای محافظت می‌کنند که آینده دامپروری کشور به آن گره خورده است.

باغی که راز خود را پنهان کرده است

پیش از ورود به مجموعه، خودرو از ایستگاه ضدعفونی عبور می‌کند. آب روی چرخ‌ها جاری می‌شود و بعد مسیر از میان درختان کاج، باغچه‌های پرگل و محوطه‌ای آرام ادامه پیدا می‌کند. اگر کسی از قبل نداند اینجا چه خبر است، شاید هرگز حدس نزند پشت این سکوت و سرسبزی، یکی از مهم‌ترین مراکز نگهداری ذخایر ژنتیکی دام کشور قرار گرفته است.

فضا بیشتر شبیه یک باغ بزرگ است تا یک مرکز تخصصی دامپروری. ساختمان‌ها در میان فضای سبز پراکنده‌اند و آرامش محیط، اهمیت راهبردی آن را پنهان کرده است. اما پشت این آرامش، فعالیتی جریان دارد که به گفته مسئولان مجموعه، با امنیت غذایی کشور گره خورده است.

هشدار به غریبه‌ها

هنوز چند دقیقه‌ای از ورودمان به سالن نگهداری گاوها نگذشته که یکی از دام‌ها با صدایی بلند حضور غریبه‌ها را اعلام می‌کند. چند ثانیه بعد، صدای دیگر گاوها نیز بلند می‌شود. انگار خبر ورود مهمانان در تمام سالن پیچیده باشد. ناگهان همه با هم شروع به صدا کردن می‌کنند؛ چنان که شنیدن صدای یکدیگر دشوار می‌شود. اما وقتی از سالن خارج می‌شویم، سکوت دوباره بازمی‌گردد. گویی نگهبانان سالن از رفع خطر مطمئن شده‌اند.

در یک طرف، گاوهای هولشتاین ایستاده‌اند؛ بلندقد، کشیده و بازیگوش. در طرف دیگر، گاوهای گوشتی با بدنی عضلانی و ورزیده دیده می‌شوند؛ آرام‌تر و کم‌تحرک‌تر، شبیه ورزشکارانی که سال‌ها تمرین کرده‌اند. هر کدام که به بازدیدکنندگان نزدیک می‌شوند، سر خود را از میان میله‌ها جلو می‌آورند؛ برای بو کشیدن، شناختن یا شاید از سر کنجکاوی.

سحر بیاتی، مدیر بخش فارم، می‌گوید: «گاوها بسیار بیشتر از آنچه تصور می‌شود محیط اطراف خود را درک می‌کنند.»

به گفته او، دام متوجه جدایی از گله می‌شود، بوها را تشخیص می‌دهد و حتی اضطراب محیط را حس می‌کند. برای همین است که هنگام جابه‌جایی یا انجام کارهای تخصصی، رفتارشناسی دام اهمیت زیادی پیدا می‌کند.

نمونه این شناخت را می‌توان در بخش گاوهای جوان‌تر دید. دام‌هایی که تازه وارد مجموعه شده‌اند، ابتدا در فضای باز تحت فرایند اسپرم‌گیری قرار می‌گیرند تا به محیط و کارکنان اعتماد کنند. انتقال ناگهانی به محیط جدید می‌تواند استرس ایجاد کند و بر عملکرد آنها اثر بگذارد.

میراثی به نام «آذر»

در میان همه گاوهای مجموعه، یک نام بیشتر از بقیه شنیده می‌شود؛ «آذر». گاو نر هولشتاینی که حالا ۹ سال دارد و با قامت بزرگ و رفتار آرامش از دور هم قابل تشخیص است. آذر آرام قدم برمی‌دارد و بی‌اعتنا به رفت‌وآمد اطرافش راه می‌رود. اما پشت این آرامش، سال‌ها اصلاح نژاد و تولید ژنتیک قرار گرفته است.

تاکنون حدود ۱۲۰ هزار دوز اسپرم از او تولید شده و بیش از ۴۰ هزار رأس دام ماده از نسل او ثبت شده‌اند. برای بسیاری از فعالان صنعت دامپروری، آذر فقط یک گاو نیست؛ بخشی از یک سرمایه ژنتیکی ملی است.

کنار او، هر گاو داستان خودش را دارد؛ یکی بازیگوش است، یکی محتاط، یکی آرام و دیگری عصبی. گاوهای نری که از میان نسل‌های مختلف انتخاب شده‌اند تا ویژگی‌های برترشان به نسل‌های آینده منتقل شود.

از گاوداری تا آزمایشگاه

محمدرسول خوش‌نیت، مدیر مرکز، توضیح می‌دهد که در این مجموعه هشت نژاد مختلف گاو نگهداری می‌شود؛ از نژادهای کاملاً گوشتی گرفته تا هولشتاین‌های شیری و دام‌های دومنظوره.

به گفته او، اصلاح نژاد امروز دیگر فقط به افزایش تولید شیر محدود نمی‌شود. دامداران به دنبال دام‌هایی هستند که سالم‌تر باشند، طول عمر بیشتری داشته باشند، کمتر بیمار شوند و توان تولیدمثلی مناسب‌تری داشته باشند. حتی ویژگی‌هایی مانند کیفیت شیر و صفات مرتبط با سلامت دام نیز در انتخاب‌ها نقش دارند.

در همین راستا، ده‌ها شاخص و صفت مختلف در انتخاب دام‌های برتر بررسی می‌شود. از ویژگی‌های ظاهری گرفته تا شاخص‌های سلامت و تولیدمثل. نتیجه این فرایند، تولید مواد ژنتیکی است که بعدها در دامداری‌های سراسر کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد.

پشت این فرایند، فناوری نیز حضور پررنگی دارد. اسپرم‌های جمع‌آوری‌شده پس از ارزیابی وارد مراحل تخصصی نگهداری می‌شوند. با استفاده از تجهیزات پیشرفته، سلول‌ها برای تحمل سرمای شدید آماده می‌شوند و سپس در شرایط کنترل‌شده ذخیره می‌شوند. امروز میلیون‌ها دوز مواد ژنتیکی در این مرکز نگهداری می‌شود؛ ذخیره‌ای که می‌تواند نیاز کشور را برای مدت طولانی تأمین کند.

ذخیره‌ای برای روزهای سخت

اهمیت این ذخایر زمانی بیشتر نمایان می‌شود که شرایط بحرانی پیش بیاید. کارکنان مجموعه از روزهایی یاد می‌کنند که صدای انفجارهای اطراف موجب اضطراب شدید دام‌ها شده بود. یکی از گاوها از ترس چنان واکنشی نشان داده بود که از روی سر کارکنان پرید.

در همان روزها بخشی از ذخایر ژنتیکی برای حفاظت بیشتر جابه‌جا شد؛ اقدامی که نشان می‌داد حفاظت از امنیت غذایی فقط در انبارهای غله یا دامداری‌ها خلاصه نمی‌شود و بخشی از آن در حفظ منابع ژنتیکی نهفته است.

روایت ادامه‌دار یک مرد و چند نسل

ظهر که می‌شود، رفت‌وآمدها در محوطه کمتر شده و بخش مهمی از فعالیت‌های صبحگاهی به پایان می‌رسد. البته بدان معنا نیست که دیگر فعالیتی انجام نمی‌شود. گاهی دوباره از بعدازظهر همان فرایند صبح تکرار می‌شود و تا عصر ادامه می‌یابد. گاوها آرام‌تر در جایگاه‌های خود ایستاده‌اند و صدایشان گاه در محوطه می‌پیچد. یوسف همچنان میان سالنها رفت‌وآمد می‌کند؛ همان‌طور که سی سال گذشته را گذرانده است.

شاید برای بسیاری از مردم، اینجا فقط مجموعه‌ای برای نگهداری چند ده رأس گاو باشد. اما برای یوسف و همکارانش، هر دام داستانی جداگانه دارد؛ داستانی که در نهایت به نسل‌های آینده دام کشور می‌رسد. در میان باغ‌های آرام مهرشهر، جایی دور از چشم بیشتر مردم، بخشی از آینده دامپروری ایران هر روز مراقبت و نگهداری می‌شود؛ آینده‌ای که از دل دانش، تجربه و سال‌ها کار بی‌وقفه شکل گرفته است.